26 avqust Azərbaycan tarixində xüsusi məna daşıyan günlərdən biridir. Bu tarix Azərbaycanın qədim və gözəl şəhərlərindən biri olan Laçının azadlığa qovuşduğu, uzun illər davam edən həsrətin sona çatdığı gün kimi yaddaşımıza həkk olunub. Bu gün həm də doğma torpaqlarından didərgin salınmış insanların öz yurdlarına qayıdışının, dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən dirçəldilməsinin, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yeni həyatın başlanmasının rəmzlərindən biridir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə 26 avqust hər il Laçın Şəhəri Günü kimi təsis edilib. Sərəncamda işğaldan azad edilmiş şəhərlərin günlərinin təsis edilməsinin əsas məqsədi Vətən müharibəsində əldə olunmuş tarixi Qələbənin əbədiləşdirilməsi kimi müəyyənləşdirilib. Laçın adı Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında yalnız coğrafi məkan kimi deyil, həm də milli-mədəni irsin, təbiətin və vətən sevgisinin simvollarından biri kimi yaşayır. Zəngin təbiəti, dağları, meşələri, çayları və strateji mövqeyi ilə seçilən Laçın tarixən Azərbaycanın mühüm bölgələrindən biri olub. Bu torpaqların hər qarışı xalqımızın tarixinin müxtəlif mərhələləri ilə bağlı izlər daşıyır.

Laçının ağrılı illəri: 1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan xalqının üzləşdiyi ən ağır faciələrdən biri Laçının işğalı oldu. Şəhər və rayon ərazisində yaşayan azərbaycanlı əhali doğma yurdlarından məcburi şəkildə didərgin salındı. Laçın uzun illər ərzində işğal altında qaldı və bu dövrdə şəhərin infrastrukturu, yaşayış məntəqələri və mədəni irsi ciddi dağıntılara məruz qaldı. Laçının işğalı Azərbaycan üçün yalnız ərazi itkisi deyildi. Bu, yüz minlərlə insanın həyatına təsir edən böyük humanitar faciə idi. Laçınlıların uzun illər davam edən məcburi köçkün həyatı, doğma evlərinə, küçələrinə, məktəblərinə və ata-baba yurdlarına qayıtmaq arzusu milli yaddaşımızın mühüm hissəsinə çevrildi. Lakin illər keçdikcə bu həsrət hissi Azərbaycan xalqında doğma torpaqlara qayıdış inamını daha da gücləndirdi. Dövlət səviyyəsində aparılan ardıcıl siyasət, ordunun gücləndirilməsi və milli həmrəyliyin möhkəmlənməsi nəticəsində bu arzunun reallaşması üçün tarixi şərait yarandı.

26 avqust – tarixi dönüş nöqtəsi: 2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələ oldu. Müharibə nəticəsində bir sıra şəhər və rayonlarımız işğaldan azad edildi. Laçın rayonunun böyük hissəsi də 2020-ci ilin dekabrında Azərbaycanın nəzarətinə qaytarıldı. Lakin Laçın şəhərinin və Zabux və Sus kəndlərinin vəziyyəti fərqli idi. 2020-ci il 10 noyabr tarixli üçtərəfli bəyanatın müddəalarına əsasən Laçın dəhlizinin əvvəlki marşrutu müəyyən müddət ərzində Ermənistanın Qarabağ bölgəsi ilə əlaqəsini təmin edirdi. Azərbaycan isə yeni yolun inşasına başladı və bununla Laçın şəhərinə, Zabux və Sus kəndlərinə qayıdış üçün yeni imkan yarandı.  2022-ci il avqustun 26-da Azərbaycan Ordusunun Laçın şəhərinə daxil olması ilə şəhər üzərində Azərbaycanın nəzarəti tam bərpa edildi. Məhz bu səbəbdən 26 avqust tarixi Laçının müasir tarixində xüsusi yer tutur. Prezident İlham Əliyev 2023-cü ildə Laçında keçirilən Şəhər Günü tədbirində qeyd etmişdi ki, Laçın şəhəri 26 avqust tarixində tamamilə azad edilib. Beləliklə, 26 avqust yalnız bir şəhərin azad edildiyi tarix deyil. Bu gün illərlə doğma yurduna qayıtmaq arzusu ilə yaşayan insanların ümidlərinin gerçəkləşdiyi gün kimi də böyük mənəvi əhəmiyyət daşıyır.

Laçın yenidən qurulur: Laçının azad edilməsindən sonra qarşıda yeni və daha böyük vəzifə dayanırdı: şəhəri yenidən qurmaq, onun tarixi simasını qorumaq və insanları doğma yurdlarına qaytarmaq. Bu gün Laçında aparılan genişmiqyaslı quruculuq işləri şəhərin gələcək inkişafının əsasını təşkil edir. Yeni yaşayış binaları, sosial obyektlər, yollar, inzibati binalar və digər infrastruktur layihələri şəhərin müasir tələblərə uyğun şəkildə yenidən formalaşmasına xidmət edir. Burada əsas məsələ yalnız yeni binaların tikilməsi deyil. Əsas məqsəd Laçının ruhunun, tarixi yaddaşının və şəhər kimliyinin qorunmasıdır. Çünki şəhər yalnız daşdan, betondan və yollardan ibarət deyil. Şəhəri şəhər edən onun insanları, tarixi, mədəniyyəti, xatirələri və gələcəyə olan ümidləridir. Bu baxımdan Laçının bərpası həm də milli-mədəni irsin yaşadılması prosesi kimi qiymətləndirilə bilər. İşğal illərində zərər görmüş tarixi-mədəni irsin qorunması və bərpası, şəhərin təbii gözəlliklərinin mühafizəsi, müasir şəhərsalma prinsiplərinin tətbiqi Laçının gələcək simasının formalaşdırılmasında mühüm rol oynayır. Təsadüfi deyil ki, 2026-cı ilin Azərbaycanda “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan edilməsi fonunda Laçının bərpası xüsusi aktuallıq kəsb edir. Dövlət başçısının müvafiq Sərəncamında Azərbaycanın çoxəsrlik şəhərsalma və memarlıq ənənələrinin qorunması, müasir çağırışlara uyğun yeni yanaşmaların tətbiqi xüsusi vurğulanır.

Böyük Qayıdışın ünvanlarından biri: Laçının azadlığının ən böyük mənalarından biri insanların öz doğma torpaqlarına qayıtmasıdır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərə Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində keçmiş məcburi köçkünlərin öz yurdlarına qayıtması üçün genişmiqyaslı tədbirlər həyata keçirilir. Rəsmi məlumatlarda Laçın şəhərinə qayıdışın artıq təmin edildiyi və bu istiqamətdə işlərin davam etdirildiyi bildirilir.  Bu qayıdış təkcə fiziki köç deyil. Bu, insanların öz doğma torpaqları ilə yenidən mənəvi bağ qurmasıdır. Uşaqların ata-babalarının yaşadığı küçələrdə böyüməsi, məktəblərin yenidən fəaliyyət göstərməsi, ailələrin öz doğma evlərinə qayıtması Laçının dirçəlişinin ən mühüm göstəricilərindəndir. İllərlə “Laçına nə vaxt qayıdacağıq?” sualı ilə yaşayan insanlar üçün bu gün artıq başqa bir mərhələ başlayıb: “Laçını necə daha gözəl gələcəyə aparacağıq?” Bu sualın cavabı isə yalnız dövlət qurumlarının deyil, bütün laçınlıların və bütövlükdə Azərbaycan cəmiyyətinin qarşısında duran məsələdir.

Laçın – keçmişdən gələcəyə: Laçının gələcəyi haqqında danışarkən onun turizm potensialını, təbii sərvətlərini, mədəni irsini və strateji mövqeyini də xüsusi qeyd etmək lazımdır. Azərbaycanın ən gözəl dağlıq bölgələrindən biri olan Laçın gələcəkdə ölkənin mühüm turizm və rekreasiya mərkəzlərindən birinə çevrilmək potensialına malikdir. Burada təbiətlə şəhər həyatının harmoniyasını təmin edən müasir şəhərsalma modelinin formalaşdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Laçının dağları, meşələri, çayları və zəngin biomüxtəlifliyi onun gələcək inkişafında xüsusi üstünlük yaradır. Eyni zamanda Laçın yalnız iqtisadi və turizm potensialı ilə deyil, Azərbaycanın qərb bölgələri ilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur arasında mühüm coğrafi mövqeyi ilə də seçilir. Bu baxımdan şəhərin inkişafı regionun ümumi sosial-iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin gücləndirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.

26 avqustun mənəvi mesajı: Laçın Şəhəri Gününün əsas mesajlarından biri yaddaşdır. Xalq öz tarixini, keçdiyi çətinlikləri və əldə etdiyi Qələbəni unutmamalıdır. Bu gün Laçının küçələrində dalğalanan Azərbaycan bayrağı yalnız bir dövlət rəmzi deyil. O bayraq həm də uzun illər doğma torpağına həsrət qalan insanların arzularının gerçəkləşməsinin simvoludur. 26 avqust bizə göstərir ki, tarix yalnız keçmişdən ibarət deyil. Tarix həm də gələcəyin formalaşdırılmasıdır. Laçının azadlığı ilə bir mərhələ başa çatıbsa, onun yenidən qurulması ilə başqa bir mərhələ başlayıb. Bu baxımdan Laçın Şəhəri Günü həm Qələbənin qeyd edilməsi, həm də gələcəyə baxış günüdür. Bu gün Laçında yeni evlər tikilir, yollar salınır, sosial obyektlər yaradılır, insanlar doğma torpaqlarına qayıdır. Bir vaxtlar səssizliyə bürünmüş küçələrdə yenidən həyat canlanır. Bu mənzərə Azərbaycan xalqının ən böyük arzularından birinin – doğma torpaqlara qayıdış arzusunun reallığa çevrildiyini göstərir. Laçın artıq yalnız keçmişin xatirəsi deyil. O, Azərbaycanın bu gününün və gələcəyinin bir hissəsidir. 26 avqust – Laçın Şəhəri Günü məhz buna görə hər bir azərbaycanlı üçün əlamətdar tarixdir. Bu gün biz həm Laçının azadlığını, həm qəhrəman Azərbaycan əsgərinin şücaətini, həm də doğma torpaqlarına qayıdan insanların sevincini qeyd edirik. Laçının yenidən dirçəlməsi Azərbaycanın Böyük Qayıdış siyasətinin canlı nümunələrindən biridir. Bu şəhərin qarşısında yeni inkişaf mərhələsi açılıb. İndi əsas məqsəd Laçını yalnız yenidən qurmaq deyil, onu gələcək nəsillər üçün daha firavan, müasir və yaşıl şəhərə çevirməkdir.

26 avqust Laçının azadlıq tarixidir. Laçının dirçəliş tarixidir. Laçınlıların doğma yurda qayıdış tarixidir. Bu tarix həm də Azərbaycanın tarixi torpaqlarına sahib çıxmaq iradəsinin, milli həmrəyliyinin və gələcəyə inamının rəmzlərindən biri olaraq yaşayacaq. Laçın yenidən nəfəs alır. Laçın yenidən yaşayır. Laçın gələcəyə doğru inamla addımlayır.

26 Avqust – Laçın Şəhəri Günü mübarək!

Azərbaycan Texnologiya Universiteti social məsələlər və ictimaiyyətlə əlaqələr üzrə

prorektor  Şahmar Umud oğlu Həsənov