Azərbaycanın müasir tarixində elə hadisələr var ki, onların əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi dövrlə məhdudlaşmır, sonrakı onilliklərin siyasi, iqtisadi və ictimai inkişafına da ciddi təsir göstərir. 1993-cü il oktyabrın 3-də Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi də məhz belə tarixi hadisələrdən biridir. Bu tarix müstəqilliyinin ilk illərini yaşayan Azərbaycanın mürəkkəb siyasi şəraitdən çıxaraq dövlət quruculuğunun yeni mərhələsinə qədəm qoyması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan qarşısında çoxsaylı və mürəkkəb vəzifələr dayanırdı. Yeni dövlət institutlarının formalaşdırılması, milli təhlükəsizliyin təmin edilməsi, iqtisadi sistemin qurulması, beynəlxalq münasibətlər sistemində Azərbaycanın layiqli yerinin müəyyənləşdirilməsi və ən başlıcası, ölkənin ərazi bütövlüyünün qorunması müstəqilliyin ilk illərində qarşıda duran əsas məsələlər idi. Lakin bu proseslər daxili siyasi qarşıdurmaların, iqtisadi böhranın və Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin ağır nəticələrinin fonunda gedirdi. 1993-cü ilin əvvəllərindən ölkədə siyasi və sosial-iqtisadi böhran daha da dərinləşmişdi. Hakimiyyət strukturları daxilində ziddiyyətlər, silahlı qarşıdurmalar və idarəetmədə yaranmış problemlər dövlətçiliyin özünün gələcəyi ilə bağlı ciddi narahatlıqlar doğururdu. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi tarix səhifəsində də həmin dövr ölkənin daxili siyasi mübarizə, iqtisadi tənəzzül və Ermənistanın hərbi təzyiqi ilə üzləşdiyi mürəkkəb mərhələ kimi xarakterizə olunur. Belə bir şəraitdə Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında mühüm hadisəyə çevrildi. Uzun illər dövlət idarəçiliyində çalışmış, yüksək siyasi və idarəçilik təcrübəsinə malik olan Heydər Əliyev 1990-cı ildə Azərbaycana qayıtdıqdan sonra Naxçıvanın siyasi həyatında mühüm rol oynamağa başlamışdı. 1991–1993-cü illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri və Azərbaycan Respublikası Ali Soveti sədrinin müavini kimi fəaliyyət göstərmişdi. 1992-ci ildə isə Yeni Azərbaycan Partiyasının sədri seçilmişdi.
1993-cü ilin may-iyun aylarında ölkədə siyasi böhranın kəskinləşməsi Heydər Əliyevin Bakıya gəlməsi ilə nəticələndi. İyunun 15-də o, Azərbaycan Ali Sovetinin sədri seçildi, iyunun 24-dən isə prezident səlahiyyətlərini həyata keçirməyə başladı. Bu proses sonrakı mərhələdə onun ölkənin ali siyasi rəhbərliyinə gəlməsinə şərait yaratdı.
3 oktyabr 1993-cü il – xalqın seçimi: 1993-cü il oktyabrın 3-də Azərbaycan Respublikasında prezident seçkiləri keçirildi. Prezident seçkiləri müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik tarixində mühüm siyasi hadisə idi. Prezident seçkilərinin nəticələrinə əsasən Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi. Bu hadisə, həmin dövrə qədər Azərbaycanda keçirilmiş seçkilər sırasında öz demoklratikliyi ilə ümumxalq səsverməsinin təntənəsi kimi tarixə düşdü.
Bu seçkinin tarixi əhəmiyyətini qiymətləndirərkən 1993-cü ilin Azərbaycanı ilə sonrakı dövr Azərbaycanı arasında mövcud fərqləri nəzərə almaq vacibdir. 1993-cü ildə əsas məsələlərdən biri dövlət hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsi və ölkədə siyasi sabitliyin təmin edilməsi idi. Dövlət institutlarının normal fəaliyyət göstərməsi, qanunun aliliyinin möhkəmləndirilməsi, təhlükəsizliyin və ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi, iqtisadiyyatın bərpası, demokratik inkişaf, beynəlxalq əlaqələrin qurulması və idarəetmə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi də qarşıda duran ən vacib vəzifələr sırasında idi.
Dövlətçilik ənənələrinin möhkəmləndirilməsi: Müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycanın qarşısında duran ən mühüm məsələlərdən biri dövlətçilik ənənələrinin yeni şəraitdə formalaşdırılması idi. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra müstəqillik əldə edən Azərbaycan yeni siyasi və hüquqi reallıqlarla üz-üzə qalmışdı. Dövlət idarəçiliyinin bütün sahələrində yeni yanaşmaların tətbiqi tələb olunurdu. Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətində dövlətçilik anlayışı xüsusi yer tuturdu. Onun yanaşmasında dövlətin güclü olması yalnız siyasi hakimiyyətin möhkəmliyi ilə deyil, həm də iqtisadi potensial, milli təhlükəsizlik, hüquqi institutlar və beynəlxalq münasibətlər sistemində ölkənin mövqeyi ilə əlaqələndirilirdi. Bu baxımdan 1993-cü ildən sonrakı dövrdə dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi inkişafında mühüm mərhələ təşkil etdi. Dövlət idarəçiliyinin mərkəzləşdirilməsi, siyasi sabitliyin təmin edilməsi və iqtisadi islahatların həyata keçirilməsi sonrakı inkişaf üçün əsas yaratdı.
Heydər Əliyevin prezidentliyi dövründə Azərbaycan xarici siyasət sahəsində də daha sistemli fəaliyyət göstərməyə başladı. Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi ilə bağlı Azərbaycanın mövqeyinin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması, ölkənin beynəlxalq təşkilatlarla münasibətlərinin inkişaf etdirilməsi və xarici dövlətlərlə diplomatik əlaqələrin genişləndirilməsi xarici siyasətin mühüm istiqamətlərindən idi. Bu istiqamətdə atılan addımlar xüsusilə Qarabağ məsələsi baxımından əhəmiyyətli idi. Azərbaycan beynəlxalq hüququn prinsiplərinə əsaslanan mövqeyini dünya ictimaiyyətinə çatdırmağa, ölkənin ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin müdafiəsini beynəlxalq gündəmdə saxlamağa çalışırdı.
İqtisadi inkişaf və yeni mərhələnin başlanması: 1993-cü ildə Azərbaycanın qarşısında dayanan problemlər yalnız siyasi və hərbi xarakter daşımırdı. İqtisadiyyat ciddi böhran yaşayır, istehsal aşağı düşür, maliyyə və sosial sistemlərdə problemlər mövcud idi. Bu vəziyyətdə iqtisadi sabitliyin təmin edilməsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi.
1990-cı illərin ikinci yarısında Azərbaycanın xarici iqtisadi əlaqələrinin genişləndirilməsi, xarici investisiyaların cəlb olunması və neft strategiyasının formalaşdırılması ölkənin iqtisadi inkişafında mühüm rol oynadı. 1993–1998-ci illər ərzində iqtisadi islahatların, bazar iqtisadiyyatına keçidin, özəlləşdirmə və aqrar islahatların, eləcə də Azərbaycanın dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyasının prioritet istiqamət kimi müəyyənləşdirilməsi iqtisadi inkişafın əsasını qoydu. Bu proseslərin mühüm nəticələrindən biri də Azərbaycanın enerji resurslarından uzunmüddətli iqtisadi və siyasi inkişaf üçün istifadə etməyə başlaması oldu. Azərbaycanın enerji siyasətinin formalaşması ölkənin beynəlxalq iqtisadi münasibətlərinin genişlənməsinə və xarici tərəfdaşlarla əlaqələrinin güclənməsinə imkan yaratdı. Beləliklə, 1993-cü il yalnız siyasi hakimiyyət dəyişikliyi ilə xarakterizə olunan tarix deyil, həm də Azərbaycanın gələcək iqtisadi inkişaf modelinin formalaşmağa başladığı mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər.
Xarici siyasət və beynəlxalq mövqelərin möhkəmləndirilməsi: Müstəqil Azərbaycanın qarşısında duran digər mühüm məsələ beynəlxalq aləmdə öz mövqeyini möhkəmləndirmək idi. Yeni müstəqil dövlət üçün diplomatik əlaqələrin qurulması, beynəlxalq təşkilatlarda fəal iştirak və ölkənin milli maraqlarının müdafiəsi böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Heydər Əliyevin prezidentliyi dövründə Azərbaycan beynəlxalq əlaqələrini genişləndirdi. Ölkənin müxtəlif dövlətlərlə siyasi və iqtisadi münasibətləri inkişaf etdirildi, beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq yüksək səviyyəyə qaldırıldı. Xüsusilə Azərbaycan üçün strateji əhəmiyyət daşıyan enerji və nəqliyyat layihələri ölkənin regional və beynəlxalq əhəmiyyətini artıran amillərdən birinə çevrildi. Bununla yanaşı, xarici siyasətdə əsas istiqamətlərdən biri Qarabağ münaqişəsinin həlli və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası məsələsinin beynəlxalq gündəmdə saxlanılması idi. Bu baxımdan 1993-cü ildən sonrakı dövr Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində daha fəal aktor kimi formalaşdığı mərhələlərdən biri oldu.
Nəticə etibarı ilə demək olar ki,3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində mühüm siyasi hadisədir. Həmin gün Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi ölkənin müstəqilliyinin ilk illərində yaşadığı ağır siyasi və iqtisadi böhranın fonunda baş verdi. Heydər Əliyevin prezidentliyi dövründə dövlət quruculuğunun möhkəmləndirilməsi, siyasi sabitliyin təmin olunması, iqtisadi islahatların həyata keçirilməsi, Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin genişləndirilməsi və Qarabağ məsələsinin beynəlxalq müstəvidə gündəmdə saxlanılması dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərini təşkil etdi. Ümumiyyətlə, Azərbaycanın 1993-cü ildən sonrakı tarixini müstəqil dövlət quruculuğu, fundamental islahatlar və surətli inkişaf dövrü kimi təqdim etsək tarixə düzgün qiymət vermis olarıq.
3 oktyabrın tarixi əhəmiyyəti həm də ondan ibarətdir ki, bu tarix Azərbaycan xalqının müstəqil dövlətçilik yolunda keçdiyi mürəkkəb mərhələlərdən birini əks etdirir. Bu hadisənin öyrənilməsi müasir Azərbaycanın siyasi tarixinin, dövlətçilik ənənələrinin və müstəqillik dövründə həyata keçirilən islahatların daha dərindən dərk olunması baxımından əhəmiyyətlidir. Bu gün Azərbaycan müstəqil dövlət kimi öz inkişaf yolunu davam etdirir. 1993-cü ildə əsası qoyulan dövlətçilik strategiyasının müxtəlif istiqamətləri sonrakı illərdə də inkişaf etdirilmiş, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi və milli maraqların qorunması dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri olaraq qalmışdır.
Müasir Azərbaycan Böyük Zəfər qazanaraq öz suverenliyini tam bərpa etmiş, iqtisadi baxımdan inkişaf etmiş, beynəlxalq aləmdə böyük nüfuz sahibinə çevrilmiş müstəqil dövlətdir. 3 oktyabr 1993-cü il isə bu tarixi prosesin başlanğıc nöqtəsidir.
Azərbaycan Texnologiya Universiteti
Social məsələlər və ictimaiyyətlə əlaqələr üzrə
prorektor Şahmar Umud oğlu Həsənov
